Langs de oevers van de Aa en de Dommel staan regelmatig stokjes met een rode markering: ‘hier zijn rattenvangers aan het werk!’. In opdracht van de Waterschappen Brabantse Delta en AA en Maas, die sinds 2010 verantwoordelijk zijn voor de veiligheid van de oevers en de dijken, bestrijden zij de muskusratten.
Een vak apart
Adrian Waas kan zich geen mooier beroep wensen: hij werkt al 17 jaar als rattenvanger en is sinds enkele jaren een van de twee leiders van rayon Oost-Brabant, waartoe ook ‘ons roeiwater’ behoort. In totaal zijn er 29 rattenvangers, die elk 700 tot 800 km oever onder hun hoede hebben. Ze plaatsen klemmen en lopen ze na, soms te voet of met een motorbootje. De kano is ook een ideaal vervoersmiddel gebleken om dicht langs de oevers te varen. Met een doos klemmen, een bosje stokjes, een vogelgids en een smartphone werk je de hele dag in de prachtige natuur. Het is officieel een zwaar beroep. Elke dag kruip je sloten in en uit, weer of geen weer. Je bent een echt buitenmens, anders red je het niet. Het belangrijkste deel van de sollicitatieprocedure voor rattenvanger bestaat dan ook uit een veldtest om te zien of een kandidaat wel uit het juiste hout gesneden is.
Exotische diersoort
De Muskusrat is een exoot, ooit door een Tsjechische graaf vanuit Alaska naar Europa gebracht om uit te zetten in zijn jachtgebied. Schieten kon ie volgens Adrian niet, want binnen de kortste keren wemelde het van de ratten. Een koppel krijgt gemiddeld 15 jongen per jaar.
De aanwezigheid van ratten herken je aan zogenaamde wissels: op de plaatsen waar ze het water ingaan, ontstaan een soort glijbaantjes. Opgeworpen zandbanken in het water langs de oevers verraden de ingangen van de holen, die onder water liggen beschermd door een waterslot. Voor jonge ratjes die de eerste vier weken van hun leven nog niet kunnen duiken, is een bovengrondse ingang voorzien. Een slimme reiger kan ze daar gewoon opwachten, als ze nog niet door een snoek gepakt zijn.
Plaagdieren
De muskusrat wordt door de Waterschappen vooral intensief bestreden omdat hij met zijn gegraaf dijken en oevers ondermijnt. Een koppel kan in een jaar tijd wel een kubieke meter zand verzetten. Op de verzwakte oevers kunnen boeren met hun tractoren wegzakken en koeien lopen gevaar hun poten te breken. Daarnaast laten de dieren grote kaalgevreten cirkels achter in velden jonge tarwe, als ze zich er letterlijk in de rondte hebben gegeten.
Rattenvallen
Het meest gebruikte vangmiddel is de Conibear klem. Deze wordt bij de ingang van een hol geplaatst. Zo’n rood gemarkeerd paaltje geeft de plaats aan en een speciale app voor vanggebieden geeft een overzicht van alle geplaatste klemmen. Er wordt er weleens eentje meegenomen. Ik verzeker Adrian dat roeiers vanwege de lange riemen echt wel bij de oevers vandaan blijven. Bovendien zitten wij liever op het water dan erin.
Bijvangst
Het komt wel voor dat er een bruine rat in de klem terecht komt. Om zich te beschermen tegen deze verspreiders van ziekten draagt een rattenvanger stevige handschoenen. Rivierkreeftjes worden ook wel aangetroffen. Bijvangst blijft een gevoelig onderwerp. In de buurt van een beverburcht worden daarom altijd levend vangende kooien ingezet. Vanaf mei, als de bevers jongen hebben, worden er geen vangmiddelen meer geplaatst.
Bevers
Een rattenvanger kent zijn gebied en houdt er natuurlijk ook de beverstand goed in de gaten. Bevers zijn in tegenstelling tot muskusratten beschermde diersoorten. Zij maken het zeker zo bont en graven vlotjes gangen van 15 meter de oever in. Wanneer een bever een bouw in een dijk heeft, graaft hij zich met hoog water omhoog. Dit doet hij om veilig en droog te zitten. Door zijn graverij komt de veiligheid in het geding: wandel- of fietspaden, maar ook autowegen en bruggen kunnen verzakken.
Beverburchten zijn wel een meter breed en er huizen tot drie generaties bevers in. Elk voorjaar vertrekt de eerste generatie om zich voort te planten. Bevers kunnen overal waar water is goed leven en je kunt ze dus op veel plaatsen tegenkomen. Grote kans dat de bever die onlangs in een woonwijk achter de Aa is gespot, wellustig op zoek was naar een vrouwtje. Het geeft Adrian een dubbel gevoel: het succes van de bevers kan ook weleens hun ondergang gaan betekenen.
Waterkonijn
Waterkonijn is Vlaams voor rat. Maar rat schijnt enorm lekker
te zijn! Zelf heeft Adrian nog nooit muskusrat gegeten. Het is commercieel niet haalbaar. De wildhygiëne is moeilijk te realiseren: tegen de tijd dat hij ze uit de klem haalt, is de uiterste houdbaarheidsdatum vaak al verstreken.
Recept voor Waterkonijn
Ingrediënten voor 2 personen:
2 ratten, onthoofd en ontdaan van ingewanden.
4 takjes rozemarijn, peper, zout, komijn, selderijblad
Voorbereiding:
In Nederland is een rat niet gemakkelijk verkrijgbaar. Vang ze daarom zelf of laat je hond het doen. Net als een haas even laten besterven, kop eraf en schoonmaken. Haartjes met een brander afbranden, net als bij een varken.
Bereidingswijze:
Zet de ratten in een kom met olijfolie, peterselie, uien, peen, sherry en een beetje tamari. Uurtje of 12 laten staan. Droog de ratten met keukenpapier en braadt ze in een juspan. Flesje bier (kriek of Geuze) toevoegen en op laag vuur laten smoren (1.5 uur)
Serveertip: Serveer bij het waterkonijn brood en drink er een goede pot bier bij.
Marion Aarts