Op een van mijn zomerse fietstochten (fijne afwisseling bij al dat roeien!) ontdekte ik op de Waalbandijk in Zennewijnen een gedenkteken van De Roeier: niet heel erg mooi, wel indrukwekkend. Natuurlijk was mijn nieuwsgierigheid gewekt.
Oorlogsmonument
Het beeld ‘de Roeier’blijkt een van de vele oorlogsmonumenten, die her en der in ons land staan. Het staat er sinds 1995 en is een eerbetoon aan een groep verzetslieden. Zij speelden een belangrijke rol bij de hulp aan onderduikers en geallieerde piloten die wilden vluchten uit bezet gebied. In het najaar van 1944 was de Waal de scheidslijn tussen bezet en bevrijd Nederland. Bij Zennewijnen, halverwege Varik en Tiel aan de noordkant van de Waal, werden de mensen per boot overgeroeid naar het al bevrijde Dreumelen. Later gebeurde dit overzetten ook bij Varik en Opijnen.
De overtocht
Het was een riskante onderneming, want de Duitsers hadden aan de Waaloever om de tweehonderd meter wachtposten neergezet die de rivier en de overkant goed in de gaten hielden. Het overzetten van de vluchtelingen gebeurde dan ook ´s nachts, bij voorkeur bij maanloos, winderig en bewolkt weer. Dan is het geritsel en geklots van golven tegen de boot niet hoorbaar en het gezelschap in de boot niet zichtbaar.
Ze gaan als volgt te werk: bij een doorlaat van de zomerdijk ligt de roeiboot, verzwaard met stenen, onder water. Twee roeiers halen de stenen uit de boot, omwikkelen de dollen met juten zakken en leggen de riemen op hun plaats. Daarna komen de vluchtelingen, die in de omgeving zijn ondergebracht, aan boord en kan de overtocht beginnen. Op de terugtocht brengen de roeiers medicijnen, wapens en berichten mee. Eén keer gaat het bijna mis: als een van de roeiers zich genoodzaakt ziet met een revolver te schieten gooien Duitse soldaten een handgraat naar de boot. De roeiers weten zich ongedeerd uit de voeten te maken.
Het beeld
Het monument bestaat uit een grote mannenfiguur met in de linkerhand twee riemen; de rechterhand vormt een gebalde vuist. Het beeld staat op de plek waar eerder het woonhuis stond van Leendert Papo (1887-1961), een van de roeiers die veel vluchtelingen het leven redt. Het beeld is ontworpen door Willem den Ouden en de tekst die op de sokkel van het monument staat is van de dichter Willem van Toorn:
Toen lag de vrijheid aan de overkant
voor wie de moed hadden over te steken.
Van hen staat een nu hier – waarschuwend
teken voor wie ze aantast in dit vrije land:
de geest van vrijheid, de vrijheid van spreken.
Toon Beijnen
Als ik naar meer informatie zoek blijkt dat Nederlands beste vooroorlogse roeier Toon Beijnen (1899-1949) een spilfunctie vervult bij het in veiligheid brengen van geallieerde piloten en paratroopers na het mislukken van Operatie Market Garden. Een aantal van hen wordt vanuit Zennewijnen de Waal overgezet.
Roeien als de beste
Net als Papo is Beijnen in Ophemert geboren. In 1922 gaat hij in Delft elektrotechniek studeren. Daar komt niet zoveel van terecht (hij is nooit afgestudeerd), maar van roeien des te meer. Hij wordt lid van de Delftse Studenten Roeivereniging Laga en leert er roeien als de beste. In 1924 wint Toon samen met Willy Rösingh in de twee-zonder-stuurman goud op de Olympische Spelen. Hun ´gouden´ boot staat nu in het Olympisch Museum in Lausanne. In 1928 neemt hij voor de tweede keer deel aan de Spelen, dit keer in de acht. Het team komt niet verder dan de halve finale. Bij het Europees kampioenschap winnen Beijnen en Rösingh in 1924 zilver; in 1926 wint Toon goud met de 8. Hij wint tweemaal de Varsity en wordt maar liefst twaalf keer Nederlands kampioen.
Allesbehalve bang
In de oorlog is Beijnen in Beusichem plaatselijk commandant van de Binnenlandse Strijdkrachten. Hij blijkt allesbehalve bang uitgevallen: terwijl een deel van zijn huis gevorderd is door officieren van de Wehrmacht verbergt hij er ook geallieerde piloten op weg naar bevrijd gebied. Toon kan de ongenode Duitse gasten ook afluisteren en belangrijke inlichtingen doorspelen aan geallieerde troepen ten zuiden van de Waal.
‘De Roeier’ is een eerbetoon aan Papo en Beijnen en aan andere,naamloze maar moedige verzetsstrijders.
Jan Lendfers