Roeiend vanuit de nieuwe Hertog dependance in Sint-Michielsgestel richting ’s-Hertogenbosch over de Dommel kom je aan weerszijden een aantal landgoederen tegen waarop oorspronkelijk over het algemeen 14de-eeuwse kastelen stonden.
De Ruwenberg
Zo gauw je Sint-Michielsgestel verlaat onder de fietsbrug door, staat rechts een modern wit gebouw: “De Ruwenberg”. Het is een conferentieoord annex hotel.
De naam Ruwenberg verwijst naar het oorspronkelijke kasteel uit de 14de eeuw dat hier gestaan heeft en waarvan je vanaf het water alleen nog het 16de-eeuwse achthoekige torentje ziet. Achter de moderne façade zijn behalve het torentje ook nog oudere elementen aanwezig.
Halverwege de negentiende eeuw sticht het bisdom ’s-Hertogenbosch hier een ‘opvoedingsgesticht’ onder leiding van de fraters van Tilburg. Dit heeft als jongensinternaat bestaan tot in de 70’er jaren.
Verderop aan de linkerzijde het gehucht Halder en aan de rechterzijde Nieuw-Herlaer
Nieuw-Herlaer
Dit is van oorsprong een kasteel uit het einde van de 14e eeuw. Toen dit kasteel gebouwd werd, kreeg het kasteel Herlaer (waarover verderop) de naam Oud-Herlaer en werd dit kasteel Nieuw-Herlaer genoemd. Het huidige landhuis is in de 21ste eeuw geheel opnieuw opgebouwd. Alleen de achthoekige traptoren en de kelders onder het voorplein zijn uit de 15de eeuw.
Aan het einde van de 18de eeuw is het kasteel afgebroken en werd er een modern buitenhuis gebouwd. In een groot deel van de 19de en 20ste eeuw hebben daar allerlei katholieke instellingen in gezeten zoals seminarie, doveninstituut, nonnen etc.
In 1970 kwam het leeg te staan. Na jaren van tijdelijke bewoning (anti-kraak) kwam het begin deze eeuw in particuliere handen. Het is toen, op de toren na, geheel afgebroken. Het nieuwe Herlaar is, in tegenstelling tot het oude kasteel, vóór de toren gebouwd.
Vanaf de steiger in Halder kijk je over de Dommel naar het Theehuisje van Nieuw Herlaer. Deze heeft geen historische waarde, want pas nieuw, maar is wel een markant punt langs de tocht.
Halder en de Essche Stroom
Net voorbij de brug stroomt aan de linkerzijde de Essche stroom de Dommel in. Al in het begin van de jaartelling lag hier een nederzetting. In de 60’- en 70’er jaren zijn in het gebied rondom Halder veel restanten gevonden uit de Romeinse tijd, waaronder een grote muntvondst in de Essche stroom en een pottenbakkersoven in de tuin van een van de woningen in Halder. Uit deze en andere vondsten blijkt dat de toenmalige bevolking sterk beïnvloed is geweest door de Romeinen en technieken en gewoonten van hen hebben overgenomen. Op het landgoed Haanwijk (aan de rechterzijde 500 meter van de brug vandaan) vind je het Museum Romeins Halder dat geheel gewijd is aan de romanisering van de bevolking van Halder en omgeving in de eerste en tweede eeuw na Christus.
De Essche stroom die in de 60’er jaren in de tijd van de ruilverkaveling recht werd getrokken, heeft een aantal jaren geleden zijn oorspronkelijke bedding teruggekregen.
’t Vaantje
Voorbij de brug en de smalle waterdoorgang zie je aan de rechterzijde een karakteristiek gebouwtje: ’t Vaantje. Het werd al in 1308 vermeld als woonhuis, maar het huidige vierkante, torenachtige gebouw dateert uit de 19e eeuw. Omstreeks 1800 lag hier een veer dat voetgangers over de Dommel zette. Het veerhuis verscheen omstreeks 1810 op kaarten onder de naam ‘Visschersbril’. In de Dommel lagen visserijen die respectievelijk behoorden bij Herlaar aan de ene zijde of Maurick aan de andere zijde van de rivier.
In 1629 kruiste hier de verdedigingslinie van Frederik Hendrik de Dommel. Hier werd de Dommel afgedamd, zodat er geen water meer richting het geïnundeerde ’s-Hertogenbosch kon stromen. De Bosschenaren hadden ter verdediging het gebied rond de stad namelijk onder water gezet. (Ter verduidelijking: De Noordelijke Nederlanden hadden Fredrik Hendrik de opdracht gegeven om o.a. ’s-Hertogenbosch, dat behoorde tot de Spaanse Nederlanden, te veroveren).
Aan de overkant van het Vaantje ligt een dicht bos met een lunet. Een lunet is een zelfstandig verdedigingswerk of schans in de vorm van een halve maan. Rondom Vught lagen acht van deze verdedigingswerken. Ze zijn tussen 1844 en 1848 gebouwd als onderdeel van de stelling van ’s-Hertogenbosch.
Oud-Herlaer
De Dommel maakte vroeger veel scherpe bochten. Om de afvoer van het water te verbeteren zijn rond 1875 en in 1971 vele bochten rechtgetrokken. Een paar honderd meter verderop is aan de rechterzijde nog de aansluiting van een dode Dommelarm (meander) te zien. Deze meander leidt naar de witte boerderij Oud-Herlaer. Deze boerderij is rond 1840 op restanten van Kasteel Oud-Herlaer gebouwd. Dit kasteel bestond waarschijnlijk al in de 11de eeuw. Helaas is er niet veel van bewaard gebleven. Tijdens het beleg van ’s-Hertogenbosch in 1629 verbleven de koning en koningin van Bohemen hier om als een soort toerist het grootse project van Fredrik Hendrik te bekijken.
Kasteel Maurick
Het kasteel dateert van omstreeks 1400, maar heeft niet meer de oorspronkelijke staat. In de jaren 1504-1509 is het vermoedelijk verbouwd door Jan Heyns, tevens een van de bouwmeesters van de Sint Janskathedraal in ‘s-Hertogenbosch.
Het oudste gedeelte (1400) van het huidige kasteel is het poortgebouw, het heeft twee slanke torens. Het middendeel van het gebouw heeft twee uitgekraagde hangtorens. Daarachter bevindt zich de hoofdtoren. Het grootste gedeelte van het kasteel stamt uit het einde van de 19de eeuw, één van beide vleugels is nog gedeeltelijk 17de eeuws.
Het kasteel heeft een belangrijke rol gespeeld in het beleg van ’s-Hertogenbosch in 1629, want Frederik Hendrik had in dit kasteel zijn hoofdkwartier gevestigd. Het beleg van ’s-Hertogenbosch duurde 4 maanden, van april tot september 1629. Het verhaal gaat dat tijdens een maaltijd op het kasteel door de Spaanse troepen een kogel werd afgevuurd vanaf Fort Isabella (Vught). De ravage die ontstond verstoorde de maaltijd en voor Frederik Hendrik werden snel een paar pannenkoeken gebakken. Frederik Hendrik stuurde direct een boodschapper naar de Bossche bevelhebber Anthonie Schetz, baron van Grobbendonk, om zijn beklag te doen. Deze bood zijn excuses aan en gaf een goed verzorgde maaltijd aan de boodschapper mee.
Het landgoed rondom het kasteel is 23 hectare en ligt op het overgangsgebied van enigszins hogere gronden naar het Dommeldal. Op het landgoed bevindt zich een kolonie van blauwe reigers.
Wordt vervolgd…
Pien Barendregt